fen bilimleri

TUZLAR - TUZLARIN ÖZELLÝKLERÝ VE TUZ ÇEÞÝTLERÝ 

               Asitler ve bazlarýn nötrleþme tepkimeleri ile birleþmesi sonucu oluþan kristal yapýlý katý maddelere tuz denir.

Konu baþlýklarý
• 1 Tuz çeþitleri
o 1.1 Asidik tuzlar
o 1.2 Bazik tuzlar
o 1.3 Çift tuzlar
• 2 Tuzlarýn elde ediliþi
• 3 Tuz çeþitleri
• 4 Tuzlarýn özellikleri
1.Tuz çeþitleri
Tuzlarý çeþitli þekilde sýnýflandýrmak mümkündür. Sýnýflandýrmanýn birisi tuzun bünyesinde OH^- veya H⁺ iyonunun olup olmayýþýna baðlý olandýr. Bu sýnýflandýrmada tuzlar normal, asidik ve bazik tuzlar þeklinde sýnýflandýrýlýr. Normal tuz; tam nötralleþme ürünü olup, meydana getirici asit ve baz kuvvet olarak birbirine denktir. NaCl, NH₄Cl, Na₂SO₄, Na₂CO₃, Na₃PO₄ ve Ca₃(PO₄)₂ birer normal tuzdur.
1.1.Asidik tuzlar
Asidik tuzlar, tuzun bünyesinde bir veya daha çok proton vardýr. Suda çözündükleri zaman bünyelerindeki protonu vererek ortamý asidik yapar. NaHCO₃, NaH₂PO₄, Na₂H PO₄ ve NaHSO₄ birer asidik tuzdur.
1.2.Bazik tuzlar
Bazik tuzlar, bünyelerinde en az bir OH iyonu bulunduran tuzlardýr. Suda çözündükleri zaman ortamý bazik yaparlar. Pb(OH)Cl, Sn(OH)Cl ve Al(OH)₂Cl'de olduðu gibi. Diðer sýnýflandýrma metodunda ise, basit, çift ve kompleks tuzlar þeklinde sýnýflandýrýlýr. NaCl, NaHCO₃ ve Pb (OH)Cl gibi tuzlar basit tuzlardýr.
1.3.Çift tuzlar
Çift tuzlar iki basit tuzdan meydana gelen tuzlardýr. Bunlar suda çözündükleri zaman kendilerini meydana getiren iyonlara ayrýþýr. Þaplar da çift tuzlar sýnýfýna girer. Na Al(SO₄)₂ ve NH₄Cr(SO₄)₂ birer çift tuzdur. Kompleks tuzlar, asit kökü ayný olan iki basit tuzun kompleks kök vererek meydana getirdiði tuzlardýr.
K₄Fe(CN)₆, K₃Fe(CN)₆, birer kompleks tuzdur. Bunlar suda çözündükleri zaman kendini meydana getiren tuzlarýn iyonlarýna ayrýþmazlar.
Tuzlar, önce metalin ismi, sonra asidin kökü söylenerek adlandýrýlýr. Na₂SO₄ = sodyum sülfat, KCl = potasyum klorür, KHCO₃ = potasyum hidrojen karbonat (potasyum bikarbonat) gibi.
Bazý tuzlar, kuvvetli asit ve zayýf bazdan veya kuvvetli baz ve zayýf asitten meydana gelmiþtir. Bu tuzlar suda çözündükleri zaman hidrolize uðrarlar ve çözeltiyi asidik veya bazik yaparlar.

Tuz kristalleri

Tuz, kimyada, bir asitle bir bazýn tepkimeye girmesi neticesinde meydana gelen madde. Tuz bazdaki artý yüklü iyonla asitteki eksi yüklü iyondan meydana gelir. Asitle baz arasýndaki tepkime nötrleþme tepkimesi olup bu esnada tuz ve su ortaya çýkar. Erimiþ tuz veya çözelti halindeki tuzlarýn çoðu eksi ile artý yüklü iyonlarýna ayrýþýr ve elektriði iletir. Tuz adý ayrýca sofra tuzu veya sodyum klorür (NaCl) için de kullanýlýr

Olaðan sýcaklýkta tuzlar, genellikle iyi billurlaþan, çok az uçucu (dolayýsýyla kokusuz) katýlardýr. Yapýlan, iyonlardan oluþabilir (sodyum klorür gibi) ve denk düþen tuzlar serttirler ve yüksek bir kaynama sýcaklýðýna sahiptirler. Ergimiþ olduklarýnda, oldukça iyi elektrik ileticisidirler; sulu çözeltide, güçlü elektrolittirler. Kimyasal baðlarý kovalent olduðunda, billursu ya da moleküler að daha az kararlýdýr. Billurlar daha az sert, daha fazla uçucudurlar ve daha alçak bir kaynama sýcaklýklarý vardýr. Bunlara, olaðan sýcaklýkta, sývý tuzlarda rastlanýr [kalay klorür] [SnCL₄]; kurþun klorür [PbCl₄]). Ergimiþ ya da sývý bütün billurlar çok iyi elektrik ileticisidirler; sulu çözeltide bunlar zayýf, hatta hidrolizlenebilir elektrolittirler. Tuzlar billursu aðlarýnda çoðunlukla su bulundururlar; ýsýtýldýklarýnda su buharlaþýr ve tuz çöker. Ayrýca, tuzlarýn büyük bir bölümü, iyonlara baðlanan billurlaþma suyuna sahiptirler. Bu su buharlaþtýðýnda billurlar kýrýlýr.

Ýyonik Maddelerin Çözünmesi

Ýyonik yapýlý maddelerin çoðunluðu katýdýr. Bu maddelerin bir baþka çözücü içerisinde çözünebilmesi için bu katý örgünün kýrýlmasý gerekir. Örneðin yemek tuzunun su içerisindeki çözünmesi olayýný göz önüne aldýðýmýzda; NaCl taneciklerinin oluþturduðu kristal yapýnýn Na⁺ ve Cl^- iyonlarýnýn ayrýlmasý ile kýrýlmasý söz konusudur. Bu þekilde bir miktar enerji alarak kýrýlan bu örgü ile serbest kalan iyonlar içinde bulunduðu su molekülleri ile elektrostatik etkileþim ile hidratlaþarak sarýlýrlar ve yeniden zýt yüklü taneciklerin birleþmesine izin vermez. Bu durumda yemek tuzu su içerisinde çözünmüþ olur. Hidratlaþma sýrasýnda bir miktar enerji dýþarý verilir.
Su – tuz çözeltisinde, çözünen olan tuz iyonik yapýlý maddedir. Çözücü olan su molekülleri, çözünen olan tuz bileþiðindeki (+) ve (–) iyonlar arasýndaki iyonik baðý zayýflatýr ve (+) yüklü Na iyonu ile (–) yüklü Cl iyonlarýnýn arasýna girerek bu iyonlarýn birbirinden ayrýlmasýný yani çözünmesini saðlar.

Sodyumun (Na) Na⁺ iyonuna dönüþmesi:
11 elektronlu sodyum atomu 1 elektron vererek kararlý hale gelir.

17 elektronlu klor atomu 1 e– alarak kararlý yapýya geçer.

Na⁺ iyonu ile Cl ^-  iyonu   elektron alýþ veriþi tepkimesi 


Sodyum ve klor atomlarý, arasýnda iyonik bað yaparak NaCl bileþiðini oluþturur.
Na  Cl  →  Na⁺¹ + Cl^–1     (NaCl yemek tuzu)

Ýyonik bað yaparak oluþan maddelere iyonik yapýlý maddeler denir. Bir Metal ile bir ametal iyonik bileþik oluþturur.

Ýyonik bileþikler oda þartlarýnda genellikle katý hâlde ve kristal yapýda bulunur.
Sert ve kýrýlgan bir özelliðe sahiptir. Ýyonik kristaller katý hâlde elektrik akýmýný iletmez fakat sulu çözeltilerinde iyonlarýna ayrýþýr ve elektrik akýmýný iletir.
Yemek tuzu iyonik baðlý bir bileþiktir ve kristal yapýdadýr.
NaCl         →        Na ⁺ Cl ^-
Katý yemek       sulu çözeltide
tuzu                      Na⁺ ve Cl^- iyonlarý

2.Tuzlarýn elde ediliþi
Asit ve bazlarýn nötralleþmesinden elde edilirler:
Baz + Asit → Tuz + Su
Metallere asit tesir ettirmekle elde edilirler:
Metal + Asit → Tuz + H₂
Elementlerinden elde edilebilirler:
Metal + Halojen → Tuz

1. Asitlerle Bazlarýn Reaksiyonu
*Asit ve bazýn tepkimesinden tuz ve su oluþur.Bu reaksiyonlara nötürleþme reaksiyonu denir.

Asit + Baz→Tuz + Su
2HCl + Mg(OH)₂ →MgCl₂ + 2H₂O
3H₂SO₄ +AL(OH)₃ →AL₂(SO₄)₃ + 6H₂O

* Reaksiyona giren baz anhidrobaz (susuz baz) ise sadece tuz oluþur. NH₃ anhidrobazdýr. NH₃^’ün asitlerle tepkimesinden H₂O oluþmaz.

NH₃ + HCl → NH₄Cl
2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂S

*Asidik oksitler,bazlarla tepkimeye girerek,tuz ve su oluþtururlar.

SO₂ + 2KOH → K₂SO₃ + H₂O
SO₃ + 2NaOH → Na₂SO₄ + H₂O

 * Bazik oksitler,aistlerle tepkimeye girerek tuz ve H₂O oluþtururlar.

Na₂O + 2HCl → 2NaCl + H₂O
MgO + H₂SO₄ →MgSO₄ + H₂O

* Asidik oksitler,bazik oksitlerle tepkime verirler. Yalnýzca tuz oluþur. Reaktiflerde Hidrojen olmadýðýndan H20 oluþmaz.

SO₃ + CaO → CaSO₄
CO₂ + K₂O → K2CO₃

* Bazik özellik gösteren karbonatlý bileþiklerin,asitlerle tepkimelerinden CO2(g) açýða çýkar.

Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + CO_2(g) + H₂O

2. Metallerin Asitlerle Reaksiyonlarý
Asitler,hidrojenden aktif maddelerle reaksiyona girdiklerinde,

Metal + Asit → Tuz + H2(g) tepkimesi gerçekleþir.
Fe + 2HCl →FeCl₂ + H₂

Fakat asitler,soy metallerre (Cu,Ag,Hg,Au ve Pt)’ e etki etmezler.Ancak yarý soymetallere (Cu,Ag,Hg) deriþik H₂SO₄ ve HNO₃ yükseltgen olarak etki ederler. HNO₃ deriþik olduðunda NO₂ seyreltik asit olduðundan NO gazý açýða çýkar.

Cu + 4HNO₃  →Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O (deriþik)
3Cu + 8HNO₃ →3Cu(NO₃)₂ + 2NO(g) + 4H₂O

NOTE: Soy metallerin oksitleri aistlerle reaksiyona girerler.

Cu + HCl →reaksiyon vermez

CuO + HCl → CuCl₂ + H₂O

3. Metallerin Bazlarla Reaksiyonlarý
Metaller,bazlarla tepkime vermezler.Bazlar ancak amfoter metallerle(Zn,Al,Cr,Pb) özel tepkime verirler. Amfoter metallerin bazlarla tepkimelerinden kompleks tuz ve H₂ gazý oluþur.

Fe + NaOH →Tepkime olmaz.
Li + KOH →Tepkime olmaz.
Zn + 2KOH →K₂ZnO₂ + H_2(g)
a)            Tuz Çeþitleri         :

NaCl                        →            Sodyum Klorür

KCl                          →            Potasyum Klorür

CuCl₂                      →            Bakýr Klorür

MgCl₂                      →            Magnezyum Klorür

CaCl₂                      →            Kalsiyum Klorür

Na₂SO₄                   →            Sodyum Sülfat

K₂SO₄                     →            Potasyum Sülfat

Al₂(SO₄)₃                →            Alüminyum Sülfat

ZnSO₄                    →            Çinko Sülfat

CaSO₄                    →            Kalsiyum Sülfat

CuSO₄                    →            Bakýr Sülfat

MgCO₃                    →            Magnezyum Karbonat

Na₂CO₃                   →            Sodyum Karbonat

Mg₃(PO₄)₂               →            Magnezyum Fosfat

Na₃PO₄                    →            Sodyum Fosfat

Al(PO₄)                   →            Alüminyum Fosfat

KNO₃                      →            Potasyum Nitrat

NaNO₃                    →            Sodyum Nitrat

b)            Tuzlarýn Ýyonlaþmasý ve Ýyonlaþma Tepkimeleri         :

Tuzlarýn iyonlaþmasý demek, kendini oluþturan (+) ve (­–) yüklü iyonlarýna ayrýþmasý demektir.Tuzlar, katý haldeyken elektrik akýmýný iletemeyip sadece suda çözündüklerinde elektrik akýmýný iletebilirler. Tuzlar suda çözündüklerinde (+) ve (–) yüklü iyonlarýna ayrýþtýðý için elektrik akýmýný iletirler.

•              NaCl _(suda)(aq)       →            Na⁺          +              Cl^–

•              KCl _(suda)(aq)          →            K⁺            +              Cl^–

•              CuCl_{2 (suda)(aq)}     →            Cu⁺²         +              2Cl^–

•              MgCl_{2 (suda)(aq)}     →            Mg⁺²        +              2Cl^–

•              CaCl_{2 (suda)(aq)}      →            Ca⁺²         +              2Cl^–

•              Na₂SO_{4( suda)(aq)}  →            2Na⁺        +              (SO₄)^–2

•              K₂SO_{4      (suda)(aq)}   →          2K⁺          +              (SO₄)^–2

•              Al₂(SO₄)_{3 (suda)(aq)} →          2Al⁺³        +              3(SO₄)^–2

•              ZnSO_{4     (suda)(aq)} →            Zn⁺²         +              (SO₄)^–2

•              CaSO_{4     (suda)(aq)} →            Ca⁺²         +              (SO₄)^–2

•              CuSO_{4     (suda)(aq)} →            Cu⁺²         +              (SO₄)^–2

•              MgCO_{3 (suda)(aq)}    →            Mg⁺²        +              (CO₃)^–2

•              Na₂CO_{3 (suda)(aq)}  →             2Na⁺        +              (CO₃)^–2

•              Mg₃(PO₄)_{2 (suda)(aq)} →         3Mg⁺²      +              2(PO₄)^-3

•              Na₃PO_{4 (suda)(aq)}   →            3Na⁺        +              (PO₄)^-3

•              Al(PO₄) _(suda)(aq)  →            Al⁺³          +              (PO₄)^–3

•              KNO_{3 (suda)(aq)}       →            K⁺            +              (NO₃)^–

•              NaNO_{3 (suda)(aq)}   →            Na⁺          +              (NO₃)^–

c)            Nötrleþme ve Nötrleþme Tepkimeleri           :

Asit ve bazýn birleþerek birbirinin etkisini yok etmesi ve bunun sonucunda su ve tuz oluþup ýsý açýða çýkmasýna nötrleþme denir.

Nötrleþme tepkimeleri sonunda ýsý açýða çýktýðý için nötrleþme tepkimeleri ekzotermik tepkimelerdir.

Nötrleþme tepkimelerinde; asitteki hidrojen iyonu (H⁺) ile bazdaki hidroksit iyonu (OH)^– birleþerek suyu, asitteki (-­) yüklü iyon ile bazdaki (+) yüklü iyon da birleþerek tuzu oluþtururlar.

•              Asit  +  Baz   →   ^{(Nötrleþme)}   Tuz +  Su   +  Isý

•              H⁺Cl^–   +  Na⁺(OH)^– →^{(Nötrleþme)}    NaCl + H₂O + Isý

                ^{Asit                  Baz                                   Tuz                Su}

•              H₂⁺(SO₄)^–2  + Ca⁺²(OH)₂^–   → Ca(SO)₄  ⁺    2H₂O

                ^{Asit                     Baz                          Tuz                        Su}

•              HCl   +    K(OH)    →  KCl   +      H₂O

•              2HCl  +  Cu(OH)₂   → CuCl₂  + 2H₂O

•              2HCl  +   Mg(OH)₂  →MgCl₂ + 2H₂O

•              2HCl   +  Ca(OH)₂ → CaCl₂ +   2H₂O

•              H₂(SO₄)  + 2Na(OH)  →  Na₂SO₄  +  2H₂O

•              H₂(SO₄)  +  2K(OH)   →   K₂SO₄ +   2H₂O

•              3H₂(SO₄)  + 2Al(OH)₃  → Al₂(SO₄)₃+ 6H₂O

•              H₂(SO₄)  +  Zn(OH)₂ →ZnSO₄ + 2H₂O

•              H₂(SO₄)+ Ca(OH)₂  → CaSO₄  +  2H₂O

•              H₂(SO₄) + Cu(OH)₂  →  CuSO₄ +  2H₂O

•              H₂(CO₃)  + Mg(OH)₂   →  MgCO₃ +2H₂O

•              H₂(CO₃) + 2Na(OH)  → Na₂CO₃  + 2H₂O

•              2H₃(PO₄) + 3Mg(OH)₂  →Mg₃(PO₄)₂+6H₂O

•              H₃(PO₄)   + 3Na(OH) → Na₃PO₄   + 3H₂O

•              H₃(PO₄)  + Al(OH)₃ → Al(PO₄)  + 3H₂O

•              H(NO₃)  + K(OH) → KNO₃  + H₂O

•              H(NO₃)  +   Na(OH)   → NaNO₃  +  H₂O

d)            Tuzlarýn Özellikleri              :

               1-            Katý ve kristal haldedirler

               2-            Katý halde iken elektrik akýmýný iletmezler.

               3-            Sulu çözeltileri elektrik akýmýný iletirler.

               4-            Artý yüklü (metal veya kök) ve eksi (ametal veya kök) iyonlardan oluþurlar.

Tuzun insan vücudu için yararlarý

Tuz vücudumuzda suyun tutulmasý, kas ve sinirlerin çalýþmasý için gereklidir. Tuz, besinlerin bileþiminde bulunduðu gibi, göllerden, denizlerden ve kayalardan saf olarak da elde edilir. Elde edilen bu tuz, besinleri iþleyerek saklamak ve yemeklerin lezzetini arttýrmak için kullanýlýr. Ýnsanýn günlük tuz gereksinmesi 5-15 gram arasýnda deðiþir. Aþýrý sýcaklarda, fazla beden hareketlerinde terlemeyle,

ateþli hastalýklarda terleme ve idrarla, ishallerde dýþkýyla su ve tuz kaybedilir. Bu nedenle rahat ortamda yaþayan kiþinin tuz gereksinmesi azken, aðýr iþte çalýþanlarýn, aþýrý sýcaklardan korunamayanlarýn, sýk ishal olanlarýn tuz gereksinmesi fazladýr.

Doðal besinlerde tuz az miktarlarda bulunur. En çok tuz bulunan besinler; yeþil yapraklý sebzeler süt, et ve yumurtadýr. Bunun yanýnda, iþlenmiþ besinlerde daha çok tuz vardýr. En çok tuz bulunan iþlenmiþ besinler, salamura besinler (zeytin, peynir, turþu) bisküvi, kek vb., konserveler, kahve, ekmektir. iþlenmiþ besinlerin çok tüketilmesi tuz alýmýný da artýrýr.

Fazla tuz gereksinmesi olmayan kiþilerin yemeklerine tuz eklemeleri gerekmez ve hatta iþlenmiþ tuzlu besinleri az tüketmeleri de gerekir. Bunun yanýnda, fazla idrar çýkaran, aþýrý terleyen ve ishal olan kiþilerin içecek ve yiyeceklerine tuz eklemeleri zorunludur.

Tuz, kan basýncýný artýrýr. Bu nedenle, tansiyonu yüksek olanlarýn yemeklerine tuz koymamalarý önerilir. Ayrýca, böbrek bozukluklarýnda, bazý kalp hastalýklarýnda, vücudun belirli yerlerinde su toplanmalarýnda(ödem), doðal besinlerin bileþimindeki tuzla yetinilmeli, yemeklere tuz eklenmemelidir.

Aþýrý ishallerde ise, tuz, þeker, limon suyu, çay karýþýmý sývý hayat kurtarýr. Yine, ishalin ve aþýrý terlemenin olumsuz etkisi tuzlu ayranla giderilebilir.
Aþýrý ishallerde kullanýlacak sývý reçetesi.

1 su bardaðý çayýn içine, 2/3 silme çay kaþýðý tuz, bunun yarýsý kadar karbonat, 1 çorba kaþýðý þeker, 1 tatlý kaþýðý limon suyu konup eritilir. Ýshalli kiþiye bu sývý devamlý azar azar içirilir. Hasta biraz kendine gelince tuzlu ayran içilir, yoðurt yedirilir.

Görüldüðü gibi, tuz yerine göre zehir, yerine göre panzehirdir. Yerinde kullanmasýný bilmek gerekir.

Kaynak : 1.Genel Beslenme (Ayþe Baysal)

fen bilimleri

Yemek Tuzu

Yemek tuzu, kimyada sodyum klorür (NaCl) ismiyle bilinen beyaz kristal yapýlý bir bileþiktir. Ýnsan dahil tüm canlýlarýn besin kaynaklarýndan olan tuz, ticari bakýmdan da önemli bir maddedir. Dünyanýn her yerinde rastlanabilen sofra tuzu tarih boyunca önemli bir ihtiyaç ve ticaret maddesi olmuþtur.

Besin maddesi olmasý dýþýnda tuz; dericilikte, hayvan besiciliðinde, su yumuþatma sistemlerinde ve kimya sanayisinde yaygýn olarak kullanýlýr.

BULUNUÞU

Sofra tuzu doðada, denizlerde çözünmüþ halde, kaya tuzu þeklinde ve kurumuþ iç denizlerin yataklarýnda bulunur. Henüz kurumamýþ tuz gölleri mevcuttur. Ýç Anadolu bölgesinde bulunan Tuz Gölü, Lut Gölü ve Amerika'daki bazý göller bu tür göllerdendir. Tuzu milattan önce maðara adamlarý tarafýndan yemek yerken tesadüfen bulunmuþtur: Eski dönemlerde yaþayan insanlardan biri bir gün ava çýktýðýnda bir geyik vurmuþ. Geyiði piþirip yerken etten bir parça yere düþmüþ. Et parçasý ziyan olmasýn diye alýp yediðinde lezzetinin daha iyi olduðunu keþfetmiþ. Çünkü orasý tuzlu bir yermiþ ve düþen et tuza bulandýðýndan tadý deðiþmiþ.

Türkiye tuz yataklarý bakýmýndan son derece zengindir. Kaya tuzu yataklarý üçüncü jeolojik zamanda, kapalý göl havzalarýnda sularýn buharlaþmasý ile oluþmuþtur. Son yýllarda tuz üretimimiz üç kat artmýþtýr.

Türkiye’deki tuz üretiminin çoðu, Tuz Gölü ile Ýzmir Çamaltý tuzlasýndan saðlanýr. Kaya tuzu yataklarý, Çankýrý, Kars, Iðdýr ve Nevþehir çevresinde bulunmaktadýr.

Tuz elde etme yöntemleri

Tuz üretimi bütün mineral çýkarma yöntemleri arasýnda hemen hemen en basit ve kolay olanýdýr. Tuz elde etme yöntemlerinin en yaygýn olaný, tuzla denilen göletlerde tuzlu suyun buharlaþtýrýlmasýdýr. Buharlaþtýrma yöntemi çoðunlukla kurak ve sýcak bölgelerde uygulanýr, bu yol ile elde edilen tuzlarda ticari maksatlar için istenmeyen safsýzlýklar olabilir. Yeni elde edilmiþ bu tür tuzlarda tuz seven bazý mikroorganizmalar da bulunabilir. Bu mikroorganizmalar örneðin konservecilikte bazý yiyecek maddelerinin bozulmasýna sebep olabilmektedir.

Kaya tuzundan da tuz elde edilebilir. Kaya tuzu, önemli tuz kaynaklarýndan biri olup, içerdiði safsýzlýklara baðlý olarak saydam veya yarý saydam grimsi, beyaz, turuncu, sarý, pembe ve kahverengi olabilir. Kaya tuzu, az safsýzlýk ve yabancý maddeler içeren yataklarda yer altýna galeriler açarak parçalar halinde çýkarýlýr. Çözelti madenciliði olarak adlandýrýlan bu yöntemde, safsýzlýklarýn fazla olmasý durumunda açýlan sondaj kuyularýna sýcak su gönderilerek suda çözünen tuzlar bulamaç halinde dýþarý alýnýr. Bu bulamacýn kristallendirilmesi için tava veya vakum yöntemleri kullanýlýr.

Tava Yöntemi

Bir tahta kapta dinlendirilen tuzlu suya magnezyum sülfatý çöktürmek için az miktarda kireç katýlýr. Sonra tava adý verilen buharlaþtýrma kabýna gönderilir. Bu kabýn alaný 80-100 m² olup, ocaðýn sýcak gazlarýyla ýsýtýlýr. Burada önce magnezyum sülfat çöker ve alýnýr, daha sonra çöken tuz alýnýr. Alýnan tuz tava üstündeki tahta davlumbaza serilir. Suyu tekrar tava içine akarken tuz da kurur. 100 m²lik bir tavada 75 °C'de 1200 kg kaba tuz, 80 °C'de 3000 kg orta ürün ve 95 °C'de 700 kg ince tuz elde edilir.

Vakum Yöntemi

Tava yönteminin yerini alan bu yöntemde tuzlu su vakum pompalarý yardýmýyla buharlaþtýrýlýr.

Türkiye'de Tuzlar

Memleketimizde tuz eldesi; deniz, göl ve kaya tuzlalarýndan yapýlmaktadýr. Hacýbektaþ, Tepsidelik, Sarýkaya, Oltu, Kaðýzman, Kulp ve Sekili önemli tuzlalarýmýzdandýr. Buralardan elde edilen tuzlar çeþitli safsýzlýklar içermektedir. Örneðin Hacýbektaþ'ta elde edilen tuzun analizinde % 0,53 suda çözünmeyen maddeler, % 1,65 kalsiyum sulfat, % 98,12 sodyum klorür bulunmuþtur.

Çeþitli yollarla elde edilen bir doðal kaynaktýr. Kaya tuzu olarak çýkartýldýðý gibi, deniz suyundan ve açýk iþletme olarak Tuz gölünden de elde edilir. En fazla tuz üretimi Ýzmir'deki Çamaltý tuzlasýnda, deniz suyundan elde edilir.

Tuzgölü, Karapýnar ve Palas gölleri tuz elde edilen önemli göllerimizdendir. Ankara'nýn Þereflikoçhisar Ýlçesindeki Tuz Gölünde bulunan Kaldýrým ve Kayacýk tuzlalarýndan yýlda 30.000 ton, Ýzmir Çamaltý Tuzlasýndan yýlda 150.000 ton tuz elde edilmektedir.

Deniz suyundan tuz elde edilen yerler arasýnda; Pendik (Ýstanbul), Tekkegöl (Edirne) ve Akçedeniz (Adana) sayýlabilir.

Yurdumuzda üretilen kaliteli sofra tuzunun analizinde, % 0,24 nem, % 0,003 suda çözünmeyenler, % 0,007 Ca, % 60,52 klor ve eser miktarda Mg bulunmuþtur.

2001 yýlý dünya tuz üretimi 225 milyon ton , Türkiye'nin yýllýk üretimi 1,8 milyon ton dolayýnda gerçekleþmiþtir. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüðü (MTA) verilerine göre Türkiye'deki baþlýca kayatuzu yataklarýnda tespit edilen toplam rezerv miktarý 867 milyon ton seviyesindedir. Yýldan yýla tuz üretimi deðiþmekle beraber yurdumuzda son yýllarda, yýlda iki milyon ton civarýnda tuz üretilmektedir.

Tekel, rafine ve sofralýk tuz üretimi yapmamaktadýr. Bu tür tuz talebi özel sektör tarafýndan karþýlanmaktadýr.

Tuz giderme

Baþta deniz suyu olmak üzere tuzlu sularýn tuzunun giderilmesi iþlemidir. Dünyadaki sularýn % 97,2'si denizlerdedir. Artýk taze su kaynaklarýnýn yetmemesi sebebiyle günlük kullanýmda veya sanayide deniz sularýndan faydalanma ihtiyacý doðmuþtur. Bu da deniz suyundan tuz gidermek suretiyle taze su elde etme yolunu açmýþtýr.

Sanayide kullanmak amacýyla su üreten ilk büyük damýtma tesisi 1930'da Hollanda Antilleri'ndeki Aruba'da kurulmuþtur. Damýtma en yaygýn tuz giderme metodudur. Bu iþlemde çok tesirli veya ani tesirli buharlaþtýrýcýlar kullanýlýr.

Taze su üretiminde kullanýlan metotlardan biri de zarlý metoddur. Bu metodda tuzluluk oraný nispeten düþük olan kara sularý arýtýlýr. Yarýgeçirgen bir zardan geçirilen tuzlu suyun suyu zarý geçerken, deriþikleþen mineral tuzlarý arkada kalýr.

Elektroliz metodunda ise çözünmüþ tuzlarýn artý ve eksi yüklü iyonlarýnýn ayrý ayrý zarlý filtrelerden geçmesi maksadýyla voltaj uygulanýr ve taze su iki filtre arasýnda kalýr.

Bugün dünyada yaklaþýk 1500 kadar tuz giderme tesisi kuruludur. Çoðunda damýtma metodu uygulanýr. Tesislerin 300 kadarý Ortadoðu ülkelerinde kurulmuþtur.

Tarihçe

Mark Kurlansky'nin insanlýðýn binlerce yýllýk tuz macerasýný anlattýðý Tuz-Ýnsanlýðýn Tuzlu Tarihi adlý kitap Aykýrý Yayýnlarý'ndan piyasaya çýktý. Kitapta, hiçbir canlý türünün onsuz yaþayamayacaðý, bir asidin bazla tepkimesinden doðan tuzun, insanlýk tarihindeki yeri dile getiriliyor. Kitaba göre, insanýn yediði bilinen tek kaya türü olan tuzun, günümüzde ilaç üretiminden, buz tutan yollarýn trafiðe açýlmasýna, suyun yumuþatýlmasýndan sabun üretimine kadar 14 bin çeþit kullaným alaný bulunuyor.

Modern yer biliminin saðladýðý bilgilerden önce tuzun nerede bulunduðunu bilmeyen insanoðlu,

20. yüzyýla kadar umutsuz bir biçimde tuzun peþinde koþtu. Tarih boyunca tuz o kadar deðerliydi ki, bazý ülkelerde asker ve iþçiler maaþlarýný tuz olarak alýyordu. Büyük Roma yollarýndan ilki, tuzu sadece Roma'ya deðil yarýmadanýn iç kesimlerinede taþýmak için inþa edilmiþti. Çinliler, Romalýlar, Fransýzlar, Venedikliler, Habsburglar ve diðer birçok yönetim, savaþlar için para bulmak üzere tuz vergisi koymuþtu. Çin'de tuz üretimine iliþkin en eski yazýlý kaynak, Ý.Ö. 800'e aitti. Belgede, Xia Hanedanlýðý sýrasýnda bin yýl önceki deniz tuzu üretimi ve ticaretinden söz ediliyordu. Çin yönetimleri yüzyýllarca tuzu, bir gelir kaynaðý olarak görmüþlerdi. Çin'de Ý.Ö. 12. yüzyýlda tuz vergisinden söz eden metinler bulundu. Yazar Kurlansky, et ve balýðý tuzlayarak saklayan ilk uygarlýðýn Mýsýrlýlar olabileceðini belirterek, balýðý tuzda saklamaya iliþkin eneski Çin belgelerinin Ý.Ö. 2 bine tarihlenirken, çok daha eski tarihlerden kalan mýsýr mezarlarýnda tuzlanmýþ balýk ve kuþ eti bulunduðuna dikkati çekti. Araþtýrmalara göre, Mýsýrlýlar Nil deltasýnda deniz suyunu buharlaþtýrarak tuz üretiyorlardý.

Kaynak: 1.Vikipedi, özgür ansiklopedi2.Maden Ve Mineraller, Tülay Uyanýk, 2006, T.C. Baþbakanlýk Dýþ Ticaret Müsteþarlýðý Ýhracatý Geliþtirme Etüd Merkezi ,Devlet Ýstatistik Enstitüsü  3.fenokulu4.fen bilimleri5.dünyamizitaniyalim.com

BUHARLAÞMA

Herhangi bir sýcaklýkta , yüzeyde olan sývý moleküllerinden ,kinetik enerjisi yüksek olan tanecikler, tanecikler arasý çekim kuvvetini yenerek sývý halden gaz hale geçerler. Bu olaya buharlaþma denir. Buharlaþma sýrasýnda geride kalan sývý moleküllerinin ortalama kinetik enerjisi azaldýðý için, çevreden ýsý alarak enerjisini yükseltir.Buharlaþma olayý bu þekilde devam eder.

BUHARLAÞMA HIZI: Birim zamanda sývý yüzeyinden ayrýlarak , sývý halden buhar haline geçen tanecik sayýsýdýr.

Buharlaþma hýzý ;

1.sýcaklýk artýkça,

2.sývý yüzeyinin alaný artýkça ve

3.sývý tanecikleri arasýndaki çekim kuvveti azaldýkça, artar.

BUHARLAÞMA ÝLE KAYNAMA ARASINDAKÝFARKLAR :

Buharlaþma her sýcaklýkta olur , kaynama belirli sýcaklýkta belirli basýnçtadýr.

Buharlaþma yüzeyseldir , kaynama sývýnýn her noktasýnda olur.

Sýcaklýk artýkça buharlaþma hýzý artar , kaynama sýrasýnda buharlaþma hýzý maksimum olur.

Buhar basýncý:

Buharlaþma hem açýk kaplarda hem de kapalý kaplarda olur.Açýk kaplarda buharlaþma sývý tamamen bitinceye kadar devam ederken , kapalý kaplarda sýcaklýkta sabitse bir süre sonra yoðunlaþma da baþlar, çünkü buhar haline geçen moleküller birbirleriyle çarpýþýrken enerji alýþveriþinde bulunurlar. Enerjisi azalan molekül tekrar sývý hale dönüþür.Bu olaya yoðunlaþma denir.

Buharlaþan molekül sayýsý ile yoðunlaþan molekül sayýsý birbirine eþit olunca dinamik bir denge kurulur.Bu denge sýrasýnda buhar moleküllerinin sayýsý deðiþmediði için buharýn yaptýðý basýnç da deðiþmez. Bu basýnca , sývýnýn o sýcaklýktaki denge buhar basýncý yada kýsaca buhar basýncý denir.

BUHAR BASINCI

1. Sýcaklýk arttýkça artar.

2. Moleküller arasý çekim kuvveti arttýkça azalýr.

3. Sývýda çözünmüþ katý madde oraný arttýkça azalýr.

DÝkkat: Sývýlarýn buhar basýnçlarý sývýnýn miktarýna ve sývýnýn yüzey alanýna ve buharýn hacmine baðlý deðildir.

*Molekülleri arasýndaki çekim kuvveti zayýf olan sývýnýn buharlaþmasý kolay olduðu için buhar basýncý yüksektir.Buhar basýnçlarý yüksek olan sývýlar uçucudur.

* Ayný sýcaklýkta iken buhar basýncý yüksek olan (uçucu) sývýnýn kaynama sýcaklýðý düþüktür.

fen bilimleri